30/07/2015 - 05:49

Bảo tồn và phát huy nghi lễ hầu đồng theo đúng cách

Với cái nhìn cởi mở hơn của xã hội, tín ngưỡng thờ mẫu và hầu đồng ngày càng có chiều hướng phát triển rộng hơn. Tuy nhiên, cùng với đó, vấn đề về thương mại hóa, sân khấu hóa, làm sai lệch trong nghi lễ hầu đồng, lợi dụng nghi lễ… đã diễn ra. Làm thế nào để bảo tồn đúng giá trị truyền thống khi thực hành nghi lễ hầu đồng, nhất là khi nghi lễ hầu đồng đang trong quá trình xây dựng hồ sơ trình UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đang được đặt ra cấp thiết.

 Sai lệch trong trang phục

GS.TS Ngô Đức Thịnh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, người đã nhiều năm tìm hiểu về nghi lễ hầu đồng cho biết: Trong những năm gần đây, trên thị trường lễ phục Hà Nội xuất hiện “lễ phục thời trang lên đồng” và được coi là dấu hiệu của quá trình “hiện đại hóa” lên đồng.


Cần giữ gìn những giá trị truyền thống trong hầu đồng.

Nếu nhiều dân tộc trên thế giới dùng mặt nạ để thể hiện sự hiện diện của các vị thánh, thì lên đồng ở Việt Nam dùng lễ phục thể hiện sự giáng đồng của các vị thánh. Vì vậy, việc may cắt đã được quy chuẩn hóa về màu sắc lễ phục, về khăn, mũ, áo và thắt lưng. Hiện nay, ở Hà Nội có một số cửa hàng thời trang lễ phục lên đồng, trong đó có sự thay đổi về hình dáng lễ phục, hoa văn trang trí. Nhiều bộ thay đổi một cách thái quá khiến người xem không nhận ra chủ nhân của bộ lễ phục đó là vị thần nào. Đây cũng được coi là một trong những nguyên nhân làm sai lệch các lễ thức trong đạo Mẫu.

Trong nhiều giá chầu hiện nay, trang phục lối cổ gần như đã mai một như giá chầu ông Hoàng Mười, thanh đồng lại khoác thêm áo choàng ngoài. Trang phục hầu cô bé hiện nay là mặc áo tứ thân khăn lam, áo lục; mà không mặc áo năm thân cài khuy cạnh, có thanh đồng lại mặc áo và khăn đen. Hầu cô đôi thượng ngàn, có thanh đồng mặc áo dài theo lối người Trung Châu, không mặc theo lối Thượng ngàn sơn trang. Hầu cô Sáu lên khăn củ ấu, chân quấn xà cạp chứ không lên khăn tết bông hoa. Có thanh đồng giá chầu đệ Tứ lại lên khăn củ ấu giống chầu Thượng…

Ngay cả trang sức cũng được các thanh đồng sử dụng chưa hợp lý. Chẳng hạn, trong các giá chầu Thượng ngàn, thanh đồng lại dùng kiềng vàng thay cho kiềng bạc. Các giá quan, có thanh đồng lại quên đeo thẻ ngà. Hầu như không có bộ xà tích được dùng trong việc hầu thánh…

Về vấn đề này, ông Nguyễn Tất Kim Hùng, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ thờ Mẫu và hát Văn Hà Nội cho rằng: Do sự thay đổi cuộc sống, trang phục nghi lễ hầu đồng ngày càng phong phú, đa dạng. Tuy nhiên, các thành đồng cần phải bảo tồn những sắc thái cơ bản trong khăn áo truyền thống của các bậc tiền bối xưa. Việc phát huy cần đúng mức độ để không bị biến thái. Đồng thời, các thanh đồng vẫn phải dựa vào những câu hát văn miêu tả trang phục của các vị thánh để có sắc màu, hình thái trang phục cho phù hợp, không nên thay đổi theo ý thích riêng của mình.

Biến dạng hát văn

Theo các nhà nghiên cứu tín ngưỡng thờ Mẫu và hầu đồng, trong quá trình bùng nổ nghi lễ chầu văn, bên cạnh những nghệ nhân truyền thống, hiện nay đội ngũ những người hát chầu văn khá phức tạp. Nhiều nghệ sỹ chèo, cải lương vì kế sinh nhai đã chuyển sang hát văn, những người mới học nghề vài ba tháng cũng gia nhập đội ngũ hát văn, dẫn đến tình trạng biến dạng nhiều lời hát, vẫn điệu, ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng các buổi lên đồng.

Hơn nữa, cung văn trước kia chỉ có 1 - 2 người, nhưng ngày nay, ban cung văn phát triển đến 5 - 6 người có cả phối âm, phối khí, diễn xướng. Với số lượng cung văn đông, cộng với thiết bị âm thanh chuyên dụng được mở hết công suất, không gian của từng cung hầu chật hẹp, cung nọ lấn át cung kia, tạo nên khối tiếng ồn hỗn độn, mất đi vẻ tôn nghiêm nơi bản đền, bản phủ. Nhiều ban cung văn còn đưa cả những ca khúc của nước Lào: “Hoa Chăm Pa”, “Em là cô gái Lào”, âm nhạc múa sạp của Tây Bắc, hay ca khúc “Tiếng chày trên sóc Bom Bo của Tây Nguyên”, “Em đi chùa Hương”… vào trong nghi lễ chầu văn của đạo Mẫu. Đây được coi là hiện tượng lai căng biến tướng của chầu văn, làm ảnh hưởng đến giá trị đích thực của văn hóa thờ Mẫu.

Khi người ta thừa nhận nghi lễ hầu đồng là nét văn hóa đặc sắc của Việt Nam thì vấn đề đặt ra cho các nhà nghiên cứu, những người quan tâm đến nghi lễ hầu đồng, làm thế nào để nghi lễ này đi đúng quỹ đạo như vốn có của nó. Rất nhiều cuộc hội thảo đã được tổ chức để tìm hướng đi cho phù hợp. Nhưng trước hết, đó vẫn là ý thức của các thanh đồng, cung văn bởi họ là những người thực hành nghi lễ, nắm giữ nghi lễ, giới thiệu giá trị văn hóa của Việt Nam đến với đông đảo nhân dân và cả ra thế giới./.

Theo TTXVN

Chia sẻ bài viết